Cypionat testosteronu a skóra: trądzik i przetłuszczanie

Przetłuszczająca się skóra i wykwity na plecach oraz barkach to jedne z najbardziej widocznych oznak nadmiaru androgenów. Redakcja wyjaśnia, jak cypionat testosteronu wpływa na gruczoły łojowe, czym trądzik „sterydowy” różni się od zwykłego, jak często problemy skórne pojawiają się podczas terapii medycznej i które metody leczenia mają podstawy naukowe.

Dlaczego skóra reaguje na testosteron

Skóra to pełnoprawny narząd endokrynny. W komórkach gruczołów łojowych (sebocytach), mieszkach włosowych i keratynocytach znajdują się receptory androgenowe, a także enzymy przekształcające testosteron w bardziej aktywny dihydrotestosteron. Dlatego zmiana poziomu androgenów we krwi niemal zawsze odbija się na stanie skóry.

Głównym celem są gruczoły łojowe. Pod wpływem androgenów powiększają się i wytwarzają więcej sebum, czyli łoju skórnego. Właśnie dlatego trądzik u nastolatków pojawia się w okresie dojrzewania płciowego, gdy poziom testosteronu gwałtownie rośnie.

Szczególną rolę odgrywa 5α-reduktaza typu 1, aktywna w sebocytach. Miejscowo przekształca testosteron w DHT i wzmacnia sygnał dla gruczołu łojowego nawet wtedy, gdy poziom hormonu we krwi zmienia się niezbyt dramatycznie.

Cypionat testosteronu po odłączeniu estru działa jak zwykły testosteron, więc jego wpływ na skórę zależy od osiągniętych stężeń i szybkości ich zmian. Ostre skoki po wstrzyknięciach długich estrów mogą dawać dodatkowy impuls do zaostrzeń.

Jak rozwija się trądzik „sterydowy”

Sekwencja zdarzeń w trądziku androgenozależnym jest dobrze poznana. Nadmiar sebum wraz ze wzmożonym rogowaceniem przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych powoduje ich zatkanie i powstawanie zaskórników. W takim środowisku aktywnie namnażają się bakterie Cutibacterium acnes, które wyzwalają zapalenie.

Dla trądziku związanego ze stosowaniem sterydów anabolicznych charakterystyczna jest lokalizacja na plecach, barkach, klatce piersiowej i twarzy. Wykwity są często głębsze niż w zwykłym trądziku młodzieńczym: przeważają grudki, krosty, guzki i torbiele, które pozostawiają blizny.

Melnik i współautorzy w przeglądzie z 2007 roku nazwali trądzik u kulturystów „niedocenianym problemem zdrowotnym”. Autorzy opisują też ciężkie postacie — trądzik skupiony i trądzik piorunujący (acne fulminans), który może przebiegać z gorączką, bólem stawów i ogólnym złym samopoczuciem oraz wymaga pilnego leczenia.

Osobny czynnik to towarzyszące nawyki: dieta o wysokim ładunku glikemicznym, mleczne suplementy białkowe, u niektórych osób — przyjmowanie innych preparatów. Ich udział jest mniejszy niż hormonów, ale dla wrażliwej skóry może być zauważalny.

Przetłuszczanie skóry i inne zmiany

Nawet bez wykwitów wiele osób zauważa, że skóra staje się bardziej tłusta, pojawia się połysk, rozszerzają się pory, częściej występuje łupież. To bezpośredni skutek wzmożonej pracy gruczołów łojowych i z reguły ustępuje po unormowaniu poziomu androgenów.

Łojotokowe zapalenie skóry — zapalna choroba obszarów o dużej liczbie gruczołów łojowych (owłosiona skóra głowy, brwi, fałdy nosowo-wargowe) — również może się zaostrzać przy podwyższonym poziomie androgenów. Objawia się zaczerwienieniem i tłustymi łuskami.

Inne opisane zmiany skórne u osób stosujących androgeny obejmują rozstępy z powodu szybkiego przyrostu masy mięśniowej, wzmożony porost włosów na ciele oraz reakcje w miejscach wstrzyknięć — od bolesności po ropnie przy naruszeniu jałowości.

Trądzik podczas medycznej terapii testosteronem

U mężczyzn otrzymujących terapię zastępczą testosteronem w zakresie fizjologicznym trądzik i przetłuszczanie skóry występują, ale zwykle w łagodnej postaci. W wytycznych Towarzystwa Endokrynologicznego reakcje skórne wymieniane są wśród działań niepożądanych, które warto monitorować podczas wizyt kontrolnych.

Prawdopodobieństwo problemów skórnych jest większe na początku terapii, u młodszych pacjentów i u tych, którzy mieli trądzik wcześniej. Przy estrach do wstrzykiwań może ono zależeć od amplitudy wahań hormonu między podaniami; lekarz w razie potrzeby koryguje schemat leczenia.

Wykwity przy zastosowaniu medycznym rzadko bywają tak ciężkie jak u sportowców przyjmujących ponadfizjologiczne dawki kilku preparatów. Różnica w nasileniu to kolejne potwierdzenie zależnego od dawki charakteru efektu.

Pojawienie się silnego trądziku w trakcie terapii to powód, aby powiadomić lekarza, a nie samodzielnie zmieniać preparat czy dawkę. Czasem jest to również sygnał, by sprawdzić poziom hormonu: zbyt wysokie stężenia świadczą o potrzebie korekty.

Leczenie i pielęgnacja

Leczenie trądziku androgenozależnego opiera się na tych samych zasadach co w zwykłym trądziku, opisanych w wytycznych klinicznych Amerykańskiej Akademii Dermatologii. Dobór środków zależy od nasilenia wykwitów i powinien być prowadzony przez dermatologa.

• miejscowe retinoidy (adapalen, tretynoina) — normalizują rogowacenie;
• nadtlenek benzoilu — działa na bakterie, zmniejsza zapalenie;
• antybiotyki miejscowe i ogólnoustrojowe — krótką kuracją na zlecenie lekarza;
• izotretynoina ogólnoustrojowa — w ciężkich i bliznowaciejących postaciach, wyłącznie pod nadzorem dermatologa.

Izotretynoina jest bardzo skuteczna, ale ma poważne działania niepożądane: suchość skóry i błon śluzowych, wzrost lipidów i enzymów wątrobowych, możliwy wpływ na nastrój. Jej połączenie z androgenami, które same wpływają na lipidy i psychikę, szczególnie wymaga kontroli lekarskiej.

W codziennej pielęgnacji przydatne są łagodne, niekomedogenne środki do mycia, regularny prysznic po treningach, czysta odzież sportowa z oddychających tkanin. Nie należy wyciskać wykwitów: zwiększa to ryzyko blizn i rozprzestrzeniania się infekcji.

Najbardziej radykalnym i najskuteczniejszym sposobem pozbycia się trądziku „sterydowego” jest usunięcie jego przyczyny, czyli unormowanie poziomu androgenów. Bez tego każde leczenie jedynie zmniejsza objawy.

Wnioski redakcji

Skóra to wrażliwy cel androgenów: testosteron i DHT powiększają gruczoły łojowe i produkcję sebum, co prowadzi do przetłuszczania skóry i trądziku.

Przy poziomach ponadfizjologicznych trądzik bywa ciężki, z głębokimi guzkami i bliznami, a w rzadkich przypadkach rozwijają się niebezpieczne postacie w rodzaju acne fulminans.

Przy terapii medycznej reakcje skórne są zwykle umiarkowane i kontrolowane; ciężkie wykwity to powód, aby zwrócić się do lekarza i dermatologa.

Polecamy także nasze materiały o wpływie cypionatu testosteronu na włosy i ryzyko łysienia, o metabolizmie testosteronu i roli DHT oraz o kontroli gospodarki hormonalnej za pomocą badań.

Bibliografia

1. Zouboulis CC, Degitz K. Androgen action on human skin — from basic research to clinical significance. Exp Dermatol. 2004;13(Suppl 4):5–10.
2. Melnik B, Jansen T, Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. J Dtsch Dermatol Ges. 2007;5(2):110–117.
3. Zaenglein AL, Pathy AL, Schlosser BJ, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):945–973.
4. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.